جستجوي پيشرفتهبرو جستجو
پیوندها ÏÑÎæÇÓÊ ÇÔÊÑǘارتباط با ماآرشيوشناسنامهصفحه اصلي
تاریخ 1395/04/06 - روزنامه سراسري صبح ايران (يكشنبه) نسخه شماره 5308

 ساعت آبي چيست؟  

 قسمت اول

از حدود 4 هزار سال قبل نشانه‌هايي از بکارگيري ابزار براي سنجش زمان مشاهده شده است. در مصر- ايران- عراق- هند و تمدنهاي قديم ابزارهايي پيدا شده که باستان شناسان مي‌گويند براي سنجش زمان بوده است. اما به نظر بيشتر پژوهشگران اين ابزارها براي سنجش زمان نبوده بلکه بيشتر جنبه مذهبي و ديني داشته است.

در گذشته بشر براي دانستن وقت و زمان، با توجه به تجربه و دانش زمانه، ابزارهائي را اختراع کرده و مورد استفاده قرار داده است، که استفاده از آفتاب و آب مهمترين آنها بوده است. ساعت با فرم نوينش (24 ساعتي) از قرن پانزدهم ميلادي مورد استفاده بوده و در يک قرن گذشته رواج عمومي پيدا کرده است.

ساعت آبي ايراني ابزاري ساده و در عين حال بسيار دقيق، کارآمد و هميشگي بوده و در زندگي کشاورزي جامعه ايران بويژه در مناطق کويري که آب مايه حيات و عنصر اصلي زندگي اجتماعي بوده ضروري و نقش کارآمدي داشته است.

با مطالعه استفاده از ساعت آبي در کشورهاي مختلف مي‌توان گفت در هيچ جاي جهان ساعت آبي به اندازه ايران کارآمد و تاثير گذار و مستمر نبوده است اين ساعت حتي در زمانيکه 50 سال قبل ساعتهاي نوين به بازار آمده بود با آنها رقابت مي‌کرد و کشاورزان حاضر به کنار گذاشتن آن و استفاده از ساعتهاي نوين نبودند.

تاريخ ساعت آبي در ايران

کاليستنس مورخ يوناني که در لشکرکشي اسکندر مقدوني به ايران همراه او بود و رويدادهاي روز و مشاهداتش را هميشه يادداشت مي‌کرد در يادداشتي که بعداً با محاسبات تقويمي معلوم شده که متعلق به سپتامبر 328 پيش از ميلاد است نوشته است: در اينجا (ايران)، در دهکده‌ها که آب را برحسب نوبت به کشاورزان براي آبياري مي‌دهند، يک فرد از ميان آنان (کشاورزان) انتخاب مي‌شود تا بر زمان نوبت (و تقسيم زماني سهام) نظارت داشته باشد.

اين فرد در کنار مجراي اصلي آب و محل انشعاب آن ميان کشاورزان، بر سکويي مي نشيند و ظرفي فلزي را که سوراخ بسيار ريزي در آن تعبيه شده است در ظرفي بزرگتر و پر از آب قرار مي دهد که پس از پر شدن ظرف کوچک (يک بار و يا چند بار) که به آهستگي و طبق محاسبه قبلي ابعاد سوراخ آن صورت مي‌گيرد، آب را قطع و آن را به جوي کشاورز ديگر باز مي‌کند و اين کار دائمي است و اين وسيله (ساعت آبي) عدالت را برقرار کرده و از نزاع کشاورزان بر سر آب مانع مي‌شود و ... با توجه به اين گزارش کاليستنس مي‌توان گفت که ساعت آبي قبل از دوره اسکندر مقدوني در ايران گسترده بوده و اختراع آن بايد سده‌هاي قبل در ايران روي داده باشد.

ساعت آبي انواعي داشته اما ساده ترين و دقيق ترين آن ساعت آبي ايراني پنگان يا فنجان بوده است که بر اساس دو ظرف و دستکم يک محاسبه گر انساني و تعدادي سنگ ريزه يا تشله قرار داشته است. پنگان در دوره اسلامي،بنکام و فنجان هم ناميده شده است. در طبقه بندي علوم اسلامي، ساخت و کاربرد پنگان و ديگر انواع ساعت هاي آبي جزو علم ” البنکامات ” که از فروع علم هندسه به شمار مي آمده بوده است.

علم البنکامات را چنين تعريف کرده اند: علمي که با شناختن و به کار بردن ابزار آن، زمان اندازه گيري مي شود و هدف از آن آگاهي از اوقات نماز و نيايش هاي شبانه و نظر و تأمل در امور مملکت و رعيت که با وقت و زمان ارتباط پيدا مي کرده بوده است. کساني که به پنگان و علم البنکامات مي پرداخته اند، “فنجامييّن” لقب داشته اند. پرونده:

بر اساس بررسي هاي اوليه ساعتي آبي در ايران دست کم ثبت مکتوب و کاربرد 2400 ساله دارد.

چگونگي تعيين زمان

از ابتداي اختراع قنات، تعيين زمان و تقسيم عادلانه آب بين سهامداران توسط ميرآب و با ابزار ساعت آبي يا فنجان انجام مي شده است. ساعت آبي متشکل است از:

1- کاسه يا فنجان (دقيقه شمار)

2- ديگ پر از آب.

3- سنگ‌هاي کوچک يا تشله

4- محاسبه گر انساني يا ميرآب

5- محل استقرار که به آن خانه فنجان مي‌گفتند. و ميراب بطور دايمي در آن استقرار داشت.

ساعت آبي انواعي داشته اما ساده ترين و دقيق ترين آن ساعت آبي ايراني پنگان يا فنجان بوده است

فنجان عبارت است از يک کاسه کوچک با روزنه‌اي در وسط آن و چند درجه يا علامت عددي در بدنه داخلي آن که بر روي آبهاي يک ديگ بزرگ قرار مي‌گيرد. مانند تصوير (فنجان قنات زيبد گناباد) ابتدا براي تعيين دقيق زمان استفاده از آب قنات و تقسيم عادلانه زمان سهام هريک از سهامداران اختراع شده است ولي بعدها کاربرهاي ديگري نيز يافت و براي تعيين بزرگترين روز سال - بزرگترين شب - طولاني ترين روز - روز برابري شب و روز و تعيين اوقات شرعي در دوره اسلامي بکار برده شد اين ساعت دست کم دو هزار سال قدمت دارد از ابتداي ساخت قنات گناباد مورد استفاده بوده‌است مديريت اين ساعت آبي توسط دستکم يک نفر نوبت روز و يک نفر نوبت شب انجام مي‌شده و زمان (دقيقه‌ها) بر اساس تعداد پر آب شدن فنجان و با تعدادي تشله يا سنگ جمع آن محاسبه مي‌شده‌است.

ساعت آبي يکي از فن هاي مهم علمي است که کاربرد ميداني دقيقي داشته واز چند هزار سال پيش تا 50 سال قبل مورددر بسياري از مناطق ايران استفاده مستمر داشته است.

در مقايسه با استارياب (اسطرلاب) که از نظر علمي بيشتر جنبه طالع بيني و خرافي داشته تا کاربرد علمي و عملي، فنجان يا ساعت آبي ابزار وتکنيک بسيار ساده و در عين حال بسيار مهم و حياتي در زندگي و کارکرد عملي مردم داشته است و هرگز جنبه خرافاتي پيدا نکرده است.

ادامه دارد...

منبع : fa.wikipedia.org

timemuseum.persianblog.ir


نسخه چاپي ارسال به دوستان
 
سياسي
خبر دانشگاه
دانستني ها
پزشكي
استانها
انرژي
اقتصادي
اجتماعي
هنري
ورزشي
آگهي
صفحه اصلی - شناسنامه آفرینش - آرشیو آفرینش - ارتباط با ما - درخواست اشتراک - پیوندها - جستجوی پیشرفته