آب و فضای سبز؛ تقابل یا تکامل؟

رویا زرعی  کارشناس ارشد مهندسی بهداشت محیط  

سال‌هاست که کاهش بارندگی، افزایش دمای هوا و رشد مصرف، منابع آبی کشور را با فشار فزاینده‌ای روبه‌رو کرده است. در چنین شرایطی، نخستین گزینه‌ای که گاه مطرح می‌شود، کاهش سطح فضای سبز یا محدود کردن آبیاری آن است؛ اما این نگاه، مسئله را ساده‌سازی می‌کند.
فضای سبز مصرف‌کننده صرف آب نیست؛ بلکه بخشی از راه‌حل بحران‌های زیست‌محیطی است. درختان با کاهش دمای محیط، جذب آلاینده‌ها، افزایش رطوبت نسبی، کاهش گرد وغبار و ایجاد تعادل اکولوژیک، هزینه‌های ناشی از آلودگی و گرمایش شهرها را کاهش می‌دهند.
((حفظ فضای سبز و مدیریت منابع آب))، دو انتخاب جداگانه نیستند؛ این دو، پایه‌های اصلی توسعه پایدار و کیفیت زندگی در شهرهای آینده‌اند. هر تصمیم درباره توسعه فضای سبز، به‌طور طبیعی بر مصرف آب اثر می‌گذارد و هر سیاست آبی نیز آینده پوشش گیاهی شهرها را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بنابراین، مدیریت یکپارچه آب و فضای سبز دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی اجتناب ‌ناپذیر است.
 حال پرسش اساسی این است که چگونه می‌توان هم از منابع محدود آب حفاظت کرد و هم سرانه فضای سبز را حفظ و ارتقا داد؟
نخستین گام، اصلاح الگوی کشت و انتخاب گونه‌های گیاهی متناسب با اقلیم هر منطقه است. استفاده از گیاهان بومی و مقاوم به کم‌آبی، علاوه بر کاهش مصرف آب، هزینه‌های نگهداری را نیز به میزان قابل توجهی کاهش می‌دهد.
راهکار دوم، بهره‌گیری از سامانه‌های نوین آبیاری مانند آبیاری قطره‌ای و هوشمند است. این سامانه‌ها با تنظیم میزان آب مورد نیاز گیاه، از هدررفت آب جلوگیری کرده و راندمان آبیاری را افزایش می‌دهند. همچنین اجرای برنامه آبیاری مبتنی بر سایه که در آن زمان آبیاری هر پارک بر اساس میزان سایه‌اندازی ساختمان‌ها و درختان اطراف تنظیم شود، نه فقط بر اساس یک برنامه زمانی ثابت، موجب کاهش تبخیر و افزایش بهره‌ وری مصرف آب می‌شود.
استفاده از پساب تصفیه‌شده برای آبیاری فضای سبز نیز یکی از مؤثرترین راهکارهاست. در بسیاری از شهرهای جهان و ایران، پساب استاندارد به ‌عنوان منبعی پایدار برای آبیاری پارک‌ها، کمربندهای سبز و فضاهای عمومی مورد استفاده قرار می‌گیرد و فشار بر منابع آب شیرین را کاهش می‌دهد.
مالچ‌پاشی، افزایش مواد آلی خاک و بهبود ساختمان خاک از دیگر اقدامات مؤثر است. این روش‌ها ظرفیت نگهداری رطوبت را افزایش داده و نیاز گیاه به آبیاری مکرر را کاهش می‌دهند. همچنین جمع‌آوری و ذخیره آب باران در مخازن و استفاده از آن در دوره‌های خشک، می‌تواند بخشی از نیاز آبی فضای سبز را تأمین کند.
نظارت مستمر بر شبکه‌های آبیاری، شناسایی و رفع نشت‌ها، پایش رطوبت خاک با استفاده از فناوری‌های نوین و تدوین برنامه زمان‌بندی دقیق آبیاری، از دیگر اقداماتی است که نقش مهمی در کاهش هدررفت آب دارد.
در کنار اقدامات فنی، فرهنگ‌ سازی و مشارکت عمومی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. آموزش شهروندان، مدارس، سازمان‌های مردم‌نهاد و بهره ‌برداران فضای سبز در زمینه مصرف بهینه آب، حفاظت از درختان و اهمیت پوشش گیاهی، زمینه‌ ساز موفقیت برنامه‌های مدیریت منابع آب خواهد بود.
آینده شهرهای ما به تصمیم‌های امروز وابسته است. اگر مدیریت منابع آب بر پایه دانش، فناوری و برنامه‌ریزی بلندمدت استوار شود، حفظ و توسعه فضای سبز نه‌تنها امکان‌پذیر، بلکه به عاملی برای افزایش تاب‌آوری شهرها در برابر تغییرات اقلیمی تبدیل خواهد شد. آب، سرمایه حیات است و فضای سبز، تضمین‌کننده کیفیت این حیات؛ حفاظت از هر دو، مسئولیتی مشترک میان دولت، مدیریت شهری و شهروندان است.