جام جهانی ۲۰۲۶؛ آغاز عصر جدید فوتبال یا گسترش یک تجارت جهانی؟

• مهندس محسن امیری کارشناس ورزش، مدیریت هتلداری و گردشگری ورزشی
واقعیت انکار ناپذیر این است :
جام جهانی ۲۰۲۶ که با قهرمانی تیم ملی اسپانیا به اتمام رسید ، تنها یک رویداد فوتبالی نبود؛ این مسابقات نقطه عطفی در تاریخ مدیریت ورزش جهان محسوب می‌شود ،  این رقابت ها همیشه و همواره مهم‌ترین رویداد ورزشی جهان بوده است؛ رقابتی که هر چهار سال یک‌بار نگاه میلیاردها نفر را به خود معطوف می‌کند. اما جام جهانی ۲۰۲۶ را باید فراتر از یک تورنمنت فوتبالی دانست. این دوره، به دلیل افزایش تعداد تیم‌های شرکت‌کننده از ۳۲ به ۴۸، برگزاری در سه کشور میزبان و گسترش بی‌سابقه ابعاد اقتصادی و تجاری، نقطه عطفی در تاریخ این مسابقات به شمار می‌آید. اگر در گذشته، موفقیت یک جام جهانی عمدتاً با کیفیت مسابقات، استقبال تماشاگران و عملکرد تیم‌ها سنجیده می‌شد، امروز شاخص‌هایی مانند میزان درآمد، تأثیر بر گردشگری، توسعه زیرساخت‌ها، جذب سرمایه‌گذاری و حتی آثار بلندمدت بر اقتصاد کشورهای میزبان نیز به همان اندازه اهمیت یافته‌اند.
جام جهانی ۲۰۲۶ بیش از آنکه صرفاً جشنواره‌ای برای فوتبال باشد، نمایشی از پیوند ورزش با اقتصاد جهانی و مدیریت کلان رویدادهای بین‌المللی است؛ الگویی که احتمالاً مسیر برگزاری جام‌های جهانی آینده را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد.
 افزایش تیم‌ها؛ توسعه فوتبال یا توسعه بازار؟
یکی از مهم‌ترین تغییرات این دوره، افزایش تعداد تیم‌های حاضر در مرحله نهایی از ۳۲ به ۴۸ تیم بود؛ تصمیمی که سال‌ها محل بحث و اختلاف نظر میان کارشناسان فوتبال بود. موافقان معتقد بودند این تغییر فرصت بیشتری برای حضور کشورهای کمتر برخوردار از فوتبال حرفه‌ای فراهم می‌کند و به توسعه جهانی این ورزش کمک خواهد کرد. در مقابل، منتقدان نگران افت کیفیت مسابقات و فشردگی بیش از حد تقویم فوتبال بودند.
اما اگربخواهیم از منظر اقتصادی به این تصمیم نگاه کنیم، ابعاد آن روشن‌تر می‌شود. افزایش تعداد تیم‌ها به معنای افزایش تعداد مسابقات، فروش بیشتر بلیت، رشد درآمدهای حق پخش تلویزیونی، توسعه قراردادهای اسپانسری، افزایش فروش کالاهای تجاری و جذب مخاطبان جدید در بازارهای نوظهور است. حضور کشورهای بیشتری از آسیا، آفریقا و آمریکای شمالی، میلیون‌ها بیننده تازه را به چرخه اقتصادی فوتبال وارد می‌کند و این همان هدفی است که فیفا طی سال‌های اخیر با جدیت دنبال کرده است.
در واقع، جام جهانی ۲۰۲۶ نشان داد که توسعه فوتبال و توسعه بازار، دو روی یک سکه‌اند. هرچه دامنه مشارکت کشورها گسترده‌تر شود، ظرفیت اقتصادی این رویداد نیز افزایش می‌یابد.
 نخستین میزبانی مشترک سه کشور؛ الگویی برای آینده
ویژگی منحصربه‌فرد دیگر جام جهانی ۲۰۲۶، برگزاری مشترک آن در ایالات متحده، کانادا و مکزیک بود؛ نخستین تجربه میزبانی سه کشور در تاریخ این رقابت‌ها. این تصمیم صرفاً یک انتخاب ورزشی نبود، بلکه پاسخی به واقعیت‌های اقتصادی برگزاری رویدادهای عظیم در قرن بیست‌ویکم به شمار می‌رفت.
در دهه‌های گذشته، بسیاری از کشورهای میزبان برای ساخت ورزشگاه‌های جدید و توسعه زیرساخت‌ها میلیاردها دلار هزینه کردند، اما پس از پایان مسابقات، بخشی از این سرمایه‌گذاری‌ها بلااستفاده ماند. اصطلاح «فیل سفید» در اقتصاد ورزش دقیقاً به همین پروژه‌های پرهزینه و کم‌کاربرد اشاره دارد.
در مقابل، سه کشور میزبان جام جهانی ۲۰۲۶ از شبکه گسترده ورزشگاه‌های استاندارد، سیستم حمل‌ونقل پیشرفته، فرودگاه‌های بین‌المللی و ظرفیت بالای اقامتی برخوردار بودند. بنابراین، بخش عمده سرمایه‌گذاری‌ها به جای ساخت تأسیسات جدید، صرف نوسازی، ارتقای فناوری، بهبود خدمات شهری و افزایش ظرفیت حمل‌ونقل شد. این رویکرد نه‌تنها هزینه‌های مستقیم را کاهش داد، بلکه احتمال بهره‌برداری بلندمدت از سرمایه‌گذاری‌ها را نیز افزایش داد.
 اقتصاد جام جهانی؛ میلیاردها دلار گردش مالی
فوتبال امروز صنعتی جهانی است و جام جهانی بزرگ‌ترین ویترین این صنعت به شمار می‌آید. درآمدهای حاصل از این رقابت‌ها تنها به فروش بلیت محدود نمی‌شود. حق پخش تلویزیونی، قراردادهای تبلیغاتی، حمایت مالی شرکت‌های بزرگ، فروش محصولات رسمی، خدمات دیجیتال، تبلیغات محیطی و قراردادهای تجاری، مجموعه‌ای از منابع درآمدی را تشکیل می‌دهند که ارزش آن‌ها به ده‌ها میلیارد دلار می‌رسد.
اما سهم کشورهای میزبان نیز قابل توجه است. ورود میلیون‌ها گردشگر، افزایش تقاضا برای خدمات اقامتی، رونق رستوران‌ها، حمل‌ونقل، مراکز خرید، خدمات شهری و صنایع فرهنگی، اقتصاد محلی را به حرکت درمی‌آورد. هزاران فرصت شغلی موقت و دائمی ایجاد می‌شود و کسب‌وکارهای کوچک و متوسط نیز از این رونق بهره‌مند می‌شوند.
به همین دلیل، بسیاری از اقتصاددانان، جام جهانی را نه یک هزینه، بلکه سرمایه‌گذاری در اقتصاد گردشگری و برند ملی کشورها می‌دانند؛ مشروط بر آنکه برنامه‌ریزی صحیح و بهره‌برداری بلندمدت از این فرصت صورت گیرد.
 گردشگری ورزشی؛ برنده واقعی جام جهانی
یکی از مهم‌ترین پیامدهای جام جهانی، رونق گردشگری ورزشی است؛ صنعتی که در سال‌های اخیر به یکی از سریع‌ترین بخش‌های در حال رشد اقتصاد جهانی تبدیل شده است. میلیون‌ها هوادار برای تماشای مسابقات راهی کشورهای میزبان می‌شوند، اما تجربه آن‌ها تنها به حضور در ورزشگاه محدود نمی‌شود. بازدید از جاذبه‌های تاریخی، مراکز خرید، موزه‌ها، رستوران‌ها و جشنواره‌های فرهنگی، بخش مهمی از سفر آنان را تشکیل می‌دهد.
در جام جهانی ۲۰۲۶، پراکندگی جغرافیایی شهرهای میزبان باعث شد گردشگران از مناطق مختلف آمریکای شمالی بازدید کنند. این امر نه‌تنها درآمد حاصل از گردشگری را افزایش داد، بلکه فرصت معرفی فرهنگ، تاریخ و ظرفیت‌های اقتصادی سه کشور میزبان را نیز فراهم کرد. چنین رویدادهایی، تصویر بین‌المللی یک کشور را تقویت کرده و در جذب سرمایه‌گذاری و گردشگران آینده نیز نقش مؤثری ایفا می‌کنند.
  حرف پایانی
جام جهانی ۲۰۲۶ را می‌توان آغاز فصل تازه‌ای در تاریخ فوتبال جهان دانست؛ فصلی که در آن اقتصاد، مدیریت، گردشگری و فناوری در کنار رقابت‌های ورزشی قرار گرفته‌اند. افزایش تعداد تیم‌ها، میزبانی مشترک
سه کشور و بهره‌گیری از زیرساخت‌های موجود، نشان داد که آینده این مسابقات بیش از هر زمان دیگری به ملاحظات اقتصادی و مدیریتی گره خورده است.
اگرچه شور و هیجان مسابقات همچنان روح اصلی جام جهانی باقی مانده، اما واقعیت آن است که این رویداد اکنون به یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های اقتصادی، رسانه‌ای و گردشگری جهان تبدیل شده است. موفقیت چنین پروژه‌ای نه‌تنها در تعداد گل‌ها و قهرمانی یک تیم، بلکه در میزان سرمایه‌گذاری جذب‌شده، رونق صنعت گردشگری، توسعه زیرساخت‌ها و میراث ماندگار آن برای نسل‌های آینده نیز سنجیده خواهد شد.
شاید مهم‌ترین درس جام جهانی ۲۰۲۶ این باشد که در دنیای امروز، فوتبال دیگر تنها در مستطیل سبز تعریف نمی‌شود؛ بلکه در تقاطع ورزش، اقتصاد، دیپلماسی و توسعه پایدار معنا پیدا می‌کند. کشورهایی که بتوانند این پیوند را به‌درستی مدیریت کنند، نه‌تنها میزبان یک تورنمنت، بلکه برنده یک فرصت تاریخی برای معرفی توانمندی‌های خود در عرصه جهانی خواهند بود.