نامی در حافظه شهر، اندیشه ای برای آینده ایران

*دکتر حیدر ارشدی مدیرعامل بنیاد فرهنگی البرز
گاهی ماندگاری یک انسان را نه در سال‌های زندگی او، بلکه در سال‌هایی باید جستجو کرد که دیگر میان ما نیست؛ در اندیشه‌ای که همچنان راه می‌گشاید، در فرصتی که برای دیگری فراهم می‌آورد و در خیری که از نسلی به نسل دیگر امتداد می‌یابد.
بیست‌وهشت سال از درگذشت «حسینعلی البرز» می‌گذرد؛ مردی که حاصل یک عمر تلاش و اندوخته خود را وقف بالندگی استعدادهای ایران کرد.امروز، در سالروز درگذشت او، آیین رونمایی از خیابانی به نام این نیک‌اندیش در تهران برگزار می‌شود؛ خیابانی در مجاورت هتل ایرانشهر، همان هتل لوزان سابق که سال‌هایی از زندگی البرز در اتاقی از آن سپری شد.
اما چه نسبتی میان نام یک خیابان و میراث انسانی وجود دارد که بیش از شش دهه پیش، تصمیم گرفت ثروتش را در خدمت دانش قرار دهد؟ برای یافتن پاسخ، به اندیشه خود او بازمی‌گردیم.
حسینعلی البرز در نوشته‌ای به سال ۱۳۴۳ شمسی، درباره انگیزه تأسیس بنیاد فرهنگی البرز، آورده است:«من صمیمانه معتقد بوده و هستم که فرهنگ ملی، پایه هر نوع کامیابی است که ملتی می‌تواند بدان دسترسی پیدا کند.»
در نگاه او، سرمایه‌های مادی و معنوی جامعه باید پشتیبان یکدیگر باشند. ثروت، هر اندازه که باشد، زمانی ارزشی فراتر از دارایی شخصی می‌یابد که بتواند استعدادهای ناشناخته را شکوفا کند و راه پیشرفت جامعه را هموار سازد. او نگران استعدادهایی بود که نه از کمبود توانایی، بلکه از فقدان امکانات، فرصت بالندگی نمی‌یافتند. از همین رو تصمیم گرفت حاصل سال‌ها کوشش اقتصادی خود را به پشتوانه‌ای برای شناسایی و پرورش استعدادهای فرزندان ایران تبدیل کند.
این انتخاب، در سال ۱۳۴۲ شمسی به تأسیس بنیاد فرهنگی البرز انجامید و جایزه‌ای را پدید آورد که امروز با نام «جایزه البرز» شناخته می‌شود. بیش از شش دهه از آن روزگار گذشته است. در این سال‌ها، نسل‌های مختلفی از دانش‌آموزان، دانشجویان، پژوهشگران و دانشمندان ایرانی در شمار برگزیدگان این جایزه قرار گرفته‌اند. برخی از برگزیدگان سال‌های دور، امروز استاد، مدیر و چهره‌ اثرگذار جامعه علمی کشور شده‌اند و نسل‌های تازه‌تر نیز در ادامه همان مسیر، با تلاش و شایستگی علمی مورد تقدیر قرار می‌گیرند.
برای من، یکی از زیباترین جلوه‌های میراث حسینعلی البرز، همین پیوند میان نسل‌هاست. وقتی برگزیده‌ای از دهه‌های گذشته در کنار برگزیده‌ای از سال‌های اخیر قرار می‌گیرد، می‌توان استمرار اندیشه واقف را به چشم دید. گویی تصمیمی که یک انسان در گذشته گرفته، همچنان در زندگی و کوشش انسان‌های امروز حضور دارد.
به گمان من، ارزش یک وقف ماندگار را نمی‌توان فقط با شمار املاک، میزان دارایی یا تعداد جوایز آن سنجید. بخشی از ارزش واقعی چنین وقفی، در فرصت‌هایی نهفته است که برای انسان‌ها فراهم می‌کند؛ فرصت آموختن، پژوهیدن، پیشرفت کردن و خدمت به دیگران. و همین‌جاست که مسئولیت امروز ما آغاز می‌شود.
بنیاد فرهنگی البرز فقط مسئول اداره دارایی‌های موقوفه نیست؛ امانت‌دار امینانه اندیشه‌ای است که بنیانگذار آن، با دوراندیشی، برای آینده ایران پایه‌ریزی کرده‌است. پاسداری از این امانت، در کنار وفاداری به نیت واقف و مفاد وقف‌نامه، نیازمند شناخت اقتضائات زمان و حفظ پیوند بنیاد با جامعه علمی و نسل جوان کشور است.
ما باید همواره از خود بپرسیم چگونه می‌توان همان آرمان اولیه را، در چارچوب اهداف بنیاد، با نیازهای امروز و فردای ایران پیوند زد؛ چگونه می‌توان بیش از پیش، دانش و شایستگی را ارج نهاد و امید به پیشرفت را در میان جوانان زنده نگه داشت.
اما نامگذاری خیابان حسینعلی البرز، وجه دیگری از این مسئولیت را پیش روی ما قرار می‌دهد: مسئولیت حفظ حافظه فرهنگی جامعه.
شهرها فقط مجموعه‌ای از ساختمان‌ها، خیابان‌ها و میدان‌ها نیستند. نام‌هایی که بر معابر شهر می‌نشینند، بخشی از روایت آن شهر درباره ارزش‌ها و شخصیت‌های ماندگارش هستند.
از این منظر، نامگذاری خیابانی در مجاورت محل سال‌های زندگی حسینعلی البرز، اقدامی فراتر از تعیین یک نشانی شهری و پیوندی است میان زندگی یک واقف، تاریخ یک مکان و حافظه نسل‌های آینده.
شاید از فردا، رهگذری نام حسینعلی البرز را بر تابلوی این خیابان ببیند و از خود بپرسد: او که بود؟
چه نیکو خواهد بود اگر پاسخ این پرسش، او را با انسانی آشنا کند که توانست حاصل کوشش فردی خود را به فرصتی برای رشد دیگران تبدیل کند.
در کنار آیین رونمایی، مجموعه‌ای از تصاویر، اسناد و روایت‌های تاریخی زندگی حسینعلی البرز نیز به نمایش گذاشته می‌شود؛ اسنادی که یادآور می‌شوند پشت این نام، تاریخی از تلاش، انتخاب، نیکوکاری و مسئولیت‌پذیری نهفته است.
بیست‌وهشت سال پس از درگذشت او، امروز بیش از هر زمان دیگری می‌توان دریافت که ماندگاری حقیقی انسان‌ها، فقط به آنچه در زمان حیات خود ساخته‌اند وابسته نیست؛ بلکه به آن چیزی است که پس از آنان همچنان به زندگی دیگران معنا و فرصت می‌بخشد.
حسینعلی البرز از این پس نامش بر خیابانی در تهران نقش می‌بندد؛ اما میراث اصلی او، پیش‌تر از این، در مسیر دانش و بالندگی نسل‌های ایران جاری شده و همچنان ادامه دارد.
نامش ماندگار، یادش گرامی و اندیشه‌اش الهام‌بخش باد.