خاورمیانه؛ میدان فرسایش ملت‌ها و سود قدرت‌های فرامنطقه‌ای

افزایش تنش‌ها میان عربستان سعودی و یمن و احتمال گسترش دامنه درگیری‌ها در منطقه، بار دیگر خاورمیانه را در برابر پرسشی اساسی قرار داده است: چه کسانی هزینه جنگ‌های منطقه‌ای را می‌پردازند و چه بازیگرانی از تداوم این بحران‌ها سود می‌برند؟ پرسشی که پاسخ به آن، فراتر از اختلافات سیاسی و نظامی، به آینده امنیت، توسعه و استقلال کشورهای منطقه گره خورده است.
خاورمیانه سال‌هاست که با چرخه‌ای از منازعات، رقابت‌های ژئوپلیتیکی و مداخلات خارجی دست‌وپنجه نرم می‌کند. هر بار که شعله یک درگیری فروکش می‌کند، زمینه‌های بحران بعدی همچنان باقی می‌ماند؛ از رقابت‌های امنیتی گرفته تا اختلافات مرزی، منازعات ایدئولوژیک و رقابت بر سر منابع و نفوذ منطقه‌ای. در چنین شرایطی، هرگونه تشدید تنش میان عربستان و یمن، صرف‌نظر از ابعاد و عوامل آن، می‌تواند بر آسیب‌پذیری منطقه بیفزاید و امنیت کشورهای همسایه را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
نکته قابل تأمل آن است که تداوم ناامنی، منابعی را که باید صرف توسعه اقتصادی، آموزش، سلامت، اشتغال و رفاه عمومی شود، به سمت هزینه‌های نظامی و بازسازی خسارت‌های جنگی سوق می‌دهد. در کنار این هزینه‌های مالی، نیروی انسانی، سرمایه اجتماعی و فرصت‌های پیشرفت نسل‌های آینده نیز در معرض فرسایش قرار می‌گیرند. مردمان منطقه، فارغ از ملیت و مرزبندی‌های سیاسی، نخستین قربانیان این وضعیت‌اند.
در این میان، سیاست‌های ایالات متحده و اسرائیل در قبال معادلات امنیتی خاورمیانه باید با دقت و بر پایه شواهد بررسی شود. گسترش رقابت‌های تسلیحاتی، وابستگی امنیتی برخی دولت‌ها و تداوم خصومت میان بازیگران منطقه‌ای می‌تواند برای صنایع نظامی و قدرت‌هایی که به دنبال حفظ نفوذ راهبردی خود هستند، فرصت ایجاد کند. البته بهره‌مندی این بازیگران از برخی پیامدهای بحران، به معنای آن نیست که همه تحولات منطقه صرفاً با هدف تأمین منافع آنان شکل گرفته است؛ اما نمی‌توان از این واقعیت غافل شد که تداوم منازعات، هزینه‌های سنگینی برای کشورهای درگیر و فرصت‌های راهبردی تازه‌ای برای برخی قدرت‌های خارجی ایجاد می‌کند.
راه برون‌رفت از این چرخه، نه در تشدید صف‌بندی‌ها، بلکه در تقویت دیپلماسی منطقه‌ای، ایجاد سازوکارهای اعتمادساز و پذیرش این واقعیت است که امنیت یک کشور را نمی‌توان برای همیشه بر ناامنی همسایگان بنا کرد. عربستان، یمن و دیگر کشورهای منطقه بیش از هر زمان دیگری به گفت‌وگو، کاهش تنش و همکاری پایدار نیاز دارند.
خاورمیانه برای ساختن آینده‌ای امن‌تر، به جایگاه جنگ‌های نیابتی و رقابت‌های فرساینده نیاز ندارد. ثروت ملت‌های منطقه باید صرف آبادانی سرزمین‌هایشان شود، نه تأمین هزینه منازعاتی که حاصل آن، تضعیف همگان و افزایش وابستگی به قدرت‌های بیرونی است. زمان آن رسیده که کشورهای منطقه به جای رقابت بر سر مدیریت بحران‌ها، برای پایان دادن به چرخه بحران‌سازی و دستیابی به امنیتی مشترک گام بردارند.